ਕਾਮਰੇਡ ਟੀ. ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ: ਮਿਸਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂ

28 ਜੁਲਾਈ, 50 ਵੀਂ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਕਾਮਰੇਡ ਟੀ. ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ: ਮਿਸਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਆਗੂ

ਕਾਮਰੇਡ ਤਰੀਮਲਾ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਆਗੂ ਹਨ।ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਟੁੱਟਾਂ ਫੁੱਟਾਂ ਅਤੇ ਮੋੜਾਂ ਘੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰੀ ਹੈ। ਸੋਧਵਾਦ,ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ,ਮਾਅਰਕੇਬਾਜੀ ਦੇ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੇ ਰੂਪ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ,ਖੋਰਨ,ਲੀਹੋਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਚੁੰਗ ਵਸੂਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਹੱਲਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਭਿੜਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਲਿਆਕਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ।

      ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਦਾ ਜਨਮ ਫਰਵਰੀ 1917 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੰਤਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਰੀਮਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਸੂਬਾ ਰੈਡੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸੀ ਸੱਦ ਪੁੱਛ ਸੀ। ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਹੇਠਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਆਪ ਕਰਨੇ ਸਿੱਖੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਸਨੇ ਮਦਰਾਸ ਲੋਇਲਾ ਕਾਲਜ ਤੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਮਦਰਾਸ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸੀ। ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੇਹਦ ਸਰਗਰਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਅਤੇ  ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਸਿਆਸੀ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਇਸਦੀ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਾਹ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ, ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਭਾਰਤੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਨ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੁੰਬਿਆ।ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਉਥੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਾਰਜ ਗਰੋਅਰ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਖਿਲਾਫ਼ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਗਰੋਅਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ। ਗਰੋਅਰ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਐਸ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੂੰ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਵਾਉਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਆਹਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਬਕਾਇਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵੀ ਛਾਪੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਦੇ ਰੋਲ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

           ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਗਰੋਅਰ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਨਾਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨੂੰ ਹੜਤਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚੋਂ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। 

          ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 1939 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੈਂਫਲਟ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਇਉਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਲੜਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ 1000 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ।

      ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਫੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਡੀ ਵੀ ਰਾਓ ਵਰਗੇ ਆਗੂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਕ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 1947 ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸ ਤਖਤ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ।ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਨਤਕ ਘੋਲ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹਨਾਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਭਿਆਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਾਰਟੀ ਘੋਲ ਚੱਲਿਆ। ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 1948 ਦੀ ਕਲਕੱਤਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਡੈਲਗੇਟ ਸੀ,ਜਿਹੜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤਿਲੰਗਾਂਨਾ ਘੋਲ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। 1951 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਘੋਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।

         ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ 1947 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਪਤਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 1951 ਤੱਕ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹਨੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ 35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈਡੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਆਂਧਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਨੇ ਆਪ 1968 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਗੈਰ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਰਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਂਧਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।1957-62 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨੂੰ ਜਨਤਕ ਲੇਖਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਭਰਵਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜਕੜਪੰਜਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਤਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਹੁ ਨਾਲ ਸੁਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੋਕਣੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

          1964 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਸਮੇਤ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸੋਧਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਗਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਰੱਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਤੋੜ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਕੇ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਅਤੇ ਡੀ ਵੀ ਰਾਓ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ(APCCCR) ਬਣਾ ਲਈ। ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ 'ਜਨਸ਼ਕਤੀ' ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀਆਂ 14 ਵਿੱਚੋਂ 11 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ 60 ਫੀਸਦੀ ਮੈਂਬਰ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਆ ਰਲ਼ੇ। ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਅਤੇ ਡੀ.ਵੀ.ਰਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵਾਰੰਗਲ ,ਖਮਮ, ਕਰੀਮ ਨਗਰ,ਨਾਲਗੌਂਡਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਨੰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 3000 ਏਕੜ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਹੈ। 

      ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਬਗਾਵਤ ਫੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਪੱਧਰੀ ਤਾਲਮੇਲ ਕਮੇਟੀ(AICCCR) ਹੋਂਦ 'ਚ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ 1968 ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਅਰਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਾਮਰੇਡ ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਖੱਬੂ ਮਾਅਰਕੇਬਾਜ਼ ਲੀਹ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਫ਼ਾਏ ਦੀ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬੰਦ ਘੋਲ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ AICCCR ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

      ਦਸੰਬਰ 1969 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 9 ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੁਲਾਈ 1970 ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪੂਲਾ ਰੈਡੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ। ਪੂਲਾ ਰੈਡੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੁਰਾਹੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 1971 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ।

      1969 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਅਤੇ ਡੀ.ਵੀ. ਰਾਓ ਉੱਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 1969 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਏ ਜਰੱਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਵੱਲੋਂ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਰਦਾਚਾਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਗਹਿਣੇ ਪਿਆ ਭਾਰਤ' ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

      ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਜਾਣਿਆ। ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਅਸੂਲੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਤਕੜਾ ਮੁੱਦਈ ਸੀ।  1975 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਏਕਤਾ ਕੇਂਦਰ ਨਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਦੀ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹਰਭਜਨ ਸੋਹੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕੇਂਦਰ ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਆਗੂ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਕਾਮਰੇਡ ਡੀ.ਵੀ ਰਾਉ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਸੋਧਵਾਦੀ ਟਪਲਾ ਖਾਧਾ।

    ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ 1978 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਡੀ.ਵੀ ਰਾਓ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,"ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਸੀਨ ਉੱਤੇ 35 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਉਹ ਉਸਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਲਈ ਉਹਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਮਾਣਮੱਤਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ।"

      ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲੁੱਟ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਝਿੱਟ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕਮ ਨੰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਚਾਕਰਾਂ ਵਜੋਂ ਨਸ਼ਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਗੀ ਰੈਡੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ  ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜਕੜਪੰਜੇ ਸਬੰਧੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਦੀ ਅੱਜ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਰਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜਮਾਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਰਹੇਗੀ।