6. ਮਨਸੈਂਟੋ ਦੇ ਬੀ. ਟੀ. ਬੀਜ - ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਬੀਜ

ਮਨਸੈਂਟੋ ਦੇ ਬੀ. ਟੀ. ਬੀਜ - ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਬੀਜ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਉੱਘੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੱਖੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵੰਦਨਾ ਸ਼ਿਵਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧੜਵੈਲ ਕੰਪਨੀ ਮਨਸੈਂਟੋ ਵੱਲੋਂ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜੀਨ ਸੋਧੇ ਬੀਜਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀ ’ਚੋਂ ਉਜਾੜਾ ਕਰਨ ’ਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਨਸੈਂਟੋ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ’ਤੇ ਏਕਾ-ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਮਰਨ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨਸੈਂਟੋ ਬੀਜ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਬੀਜ ਹਨ।

ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮਨਸੈਂਟੋ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੇ ਸਭ ਬਦਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪ ਰਾਇਲਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਕਮਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੀ. ਟੀ. ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ ’ਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਨਸੈਂਟੋ ਨੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 8000% ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਗਾਂਹ ਇਹਨਾਂ ’ਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਜਾਲ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ, ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ।

ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਬੀਜ ਮੰਡੀ ’ਤੇ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸਰਦਾਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ’ਚ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਜ਼ੇ ਸਬੰਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਢਾਂਚਾ ਢਲਾਈ ਦੇ ਅਮਲ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥ-ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਿਤੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਖੋਜਣ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ ਕੌਮੀ ਬੀਜ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਬੀਜ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਕੋਲੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1980 ’ਚ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰ ਲਈ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1991 ’ਚ ਬੀਜ ਸਨਅਤ ’ਚ 100 % ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਖੁੱਲ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ’ਤੇ ਰੋਕਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਇਸ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ। ਪਹਿਲਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਖਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਖੇੜੇ ’ਚ ਆ ਗਈ। ਦੂਜਾ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਬੇਮੇਚਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉੱਘੜਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਇਆ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਬੀਤੇ 8 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ ਵਹਾਈ ਹੈ। ਮਨਸੈਂਟੋ ਦੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਵੀ ਇਹੋ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ।

7. ‘ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ’

ਬੀ.ਟੀ. ਕਪਾਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ‘ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ’

ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 2002 ’ਚ ਬੀ.ਟੀ. (ਬੇਸਿਲਸ ਥੁਰਿਨਜੇਨਿਸਸ) ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੌਂਪਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ-ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਮ ਕਪਾਹ ਦੇ ਮਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ’ਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਘੱਟ ਆਵੇਗਾ। ਪਰੰਤੂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਇਸ ਕਪਾਹ ਕਾਰਨ ਕਈ ਹਜਾਰ ਕਿਸਾਨ ਆਤਮ-ਹ¤ਤਿਆ ਕਰਨ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਫ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਲਾਗਤ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਜ ਅਤੇ ਮੂਲਧਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਧਾਰ ਨਾ ਮੋੜ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੇਵੱਸ ਕਿਸਾਨ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੁਝਦਾ ਨਾ ਦੇਖ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ।

... ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਫਸਲ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਹੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ 5% ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁੱਲ ਵਰਤੋਂ ’ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦਾ 55% ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਖਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ’ਚ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ ’ਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਢਾਈ ਕਰੋੜ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਕੋਲ ਦੋ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਬੀ.ਟੀ.-1 ਅਤੇ ਬੀ.ਟੀ.-2 ਦੋਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਮੌਨਸੈਂਟੋ ਅਤੇ ਭਰਤ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਕੰਪਨੀ ਮਹੀਕੋ ਰਲ ਕੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

… ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਰਾਜਾਂ-ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੀਟੀ ਕਾਟਨ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਫਸਲ ਨੂੰ 162 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ 15 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੁਗਾਈ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੀੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ 50-60 ਫੀ ਸਦੀ ਝਾੜ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੁਲ 28 ਅਰਬ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁੱਲ 16 ਅਰਬ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੀਟੀ ਕਾਟਨ ਨੂੰ ‘ਬਾਲਵਰਮ’ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ 11 ਅਰਬ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਕਪਾਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਵਿਚ 81% ਰਕਬੇ ’ਤੇ ਬੀਟੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

(ਸਵਤੰਤਰ ਮਿਸ਼ਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲਿਖਤ ’ਚੋਂ)